ارتباطات بحران؛ حلقه مفقوده مهم در مدیریت بحران کشور/ خرابی و قطعی سیستم ارتباطی موجب غافلگیری در بحران می شود

گروه دانش و فناوری خبرگزاری آنا، در مواقع بحرانی و به ویژه در هنگام بلایای طبیعی، دسترسی به یک شبکه ارتباطی پایدار برای همه افراد ضروری است و در صورت ارائه خدمات ارتباطی مستمر و با کیفیت بالا به آسیب دیدگان، می توان از وقوع یک فاجعه بزرگ جلوگیری کرد. ، جلوگیری شد.

به دلیل اهمیت بسیار زیاد برقراری ارتباط در شرایط غیرعادی، مراکز آموزشی و پژوهشی در سراسر جهان به آموزش مبانی «ارتباطات بحران» می پردازند. به عقیده بسیاری از کارشناسان، رسانه ها نقش اساسی در کنترل و مدیریت ابعاد بحران ها دارند و دولت ها باید از تمام ظرفیت رسانه ها برای ایجاد آرامش و کمک رسانی سریع و به موقع استفاده کنند.

در همین راستا با عباس قنبری باغستان، دبیر کارگروه اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای کمیته ویژه گزارش ملی سیل به گفت وگو نشستیم. مشروح این گفتگو را در زیر مشاهده می کنید:

ارتباطات بحران؛  حلقه مفقوده مهم در مدیریت بحران کشور/ خرابی و قطعی سیستم ارتباطی موجب غافلگیری در بحران می شود

لزوم اتخاذ رویکردی چند جانبه در مدیریت بحران

آنا: با توجه به اهمیت فراوان تداوم خدمات ارتباطی به عموم مردم در زمان بلایای طبیعی، ارتباط بحران به طور کلی چیست و چه کاربردهایی دارد؟

قنبری: ارتباطات سلامت به معنای کلان و عام مقوله ای میان رشته ای است که در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. مشابه این مقوله، ارتباطات سلامت، ارتباطات محیطی و ارتباط آب را داریم. در ارتباطات بحران، استفاده از ظرفیت ها، توانایی ها و مهارت های ارتباطی مدیریت بحران اهمیت دارد. استفاده از این ظرفیت ها در دوره های مختلف بحران از جمله سه دوره قبل از بحران، در زمان بحران و بعد از بحران قابل انجام است. در هر یک از این مراحل، مهارت های ارتباطی می تواند به مدیریت بهتر موقعیت ها و بحران ها کمک کند.

زمانی رسانه ها بازیگران اصلی سیستم اطلاعاتی بودند. با تغییرات تکنولوژیکی و ظهور شبکه های اجتماعی، رسانه ها تنها بازیگران عرصه اطلاع رسانی نیستند.

اگر بخواهیم یک تعریف عملیاتی ارائه کنیم که شرایط کشور را داشته باشد. می توان گفت ارتباطات بحران حلقه مفقوده بسیار مهمی در مدیریت بحران در کشور است. متأسفانه اگرچه ایران کشوری بحران‌خیز است. همانطور که باید و شاید هم بر استفاده از ظرفیت و فرصت های دانش ارتباطات برای مدیریت بهتر بحران تمرکز کرده ایم. رویکرد ما به بحران همچنان همان رویکرد عمدتاً تک رشته ای با نگاهی صرفاً مدیریتی یا پوزیتیویستی است. تجربیات مختلف در سال های اخیر نشان می دهد که این رویکرد کافی و پاسخگو نیست. نیاز به مقابله با مدیریت بحران با رویکردی چند رشته ای و چند وجهی وجود دارد که یکی از آنها دانش ارتباطات است.

رسانه ها تنها بازیگران عرصه اطلاع رسانی در زمان بحران نیستند

آنا: نقش رسانه ها در مدیریت بحران ناشی از بلایای طبیعی به ویژه در زمان سیل چیست؟

قنبری: وقتی از ارتباطات بحران صحبت می کنیم، منظور سیستم ارتباطی است. من معتقدم ارتباطات بحران نباید به رسانه محدود شود. زیرا رسانه یکی از اجزای سیستم ارتباطی است. علاوه بر رسانه، روابط عمومی، ارتباطات سازمانی، ارتباطات بین المللی و ارتباطات شبکه ای در فضای مجازی داریم. این در حالی است که رسانه یکی از اجزای ارتباطات بحران است و سیستم اطلاع رسانی و فرآیندهای آن از طریق رسانه ها اجرا می شود.

  برگزاری سمینار زبان روسی برای دانشجویان

رسانه ها زمانی می توانند نقش خود را به خوبی ایفا کنند که تغییرات و تحولات جدید به ویژه تغییرات فناوری را بشناسیم. زمانی رسانه ها بازیگران اصلی سیستم اطلاعاتی بودند. با تغییرات تکنولوژیکی و ظهور شبکه های اجتماعی، رسانه ها تنها بازیگران عرصه اطلاع رسانی نیستند. در کنار رسانه ها، مخاطبان و کاربران شبکه های اجتماعی نقش مهم و پررنگ تری دارند. کاربران شبکه های اجتماعی با برخی مکانیسم های اطلاع رسانی مانند شایعه پراکنی تا حدودی اقتدار رسانه های رسمی را به چالش کشیده اند. اما در ایران همچنان خبرگزاری ها، رسانه ملی و روزنامه های عمومی نقش مهمی را ایفا می کنند. تجربه سیل اخیر نیز نشان داده است که بسیاری از مردم بسیاری از اطلاعات مربوط به بحران را از طریق این رسانه های رسمی دریافت می کنند.

کمبود سواد رسانه ای در کشور یک مشکل جدی است

آنا: فکر می کنید در زمان سیل چه مشکلات و کمبودهایی در حوزه ارتباطات بحران وجود داشت؟

قنبری: به طور کلی نوعی گسست یا شکست ارتباطی به وضوح قابل مشاهده است. تقریباً در تمام مقولاتی که ما آن را بحران می نامیم. این خطای ارتباطی قابل مشاهده است. حال اگر بخواهیم با شکاف ارتباطی به این موضوع نگاه کنیم، مثلاً می توان گفت در روابط عمومی کسری جدی داریم. زیرا عموماً نظارت و پیش بینی شرایط را نادیده می گیرند. در بحث اطلاع رسانی باز هم می بینیم که رویکرد در این موضوع یک طرفه یا تبلیغاتی و از بالا به پایین است. همچنین همانطور که گفتید؛ رسانه ها مانند گذشته با چالش مرجع بودن و نبودن تنها منبع اطلاع رسانی و آگاهی مواجه هستند.

اگر بخواهیم از منظر مخاطب وارد این موضوع شویم; سواد رسانه ای موضوع بسیار جدی است. ما شاهد آسیب و تداخل در تمام پیوندهای سیستم ارتباطی خود هستیم. نتیجه چنین وضعیتی غافلگیری در همه بحران هاست.

ارتباطات بحران؛  حلقه مفقوده مهم در مدیریت بحران کشور/ خرابی و قطعی سیستم ارتباطی موجب غافلگیری در بحران می شود

باید به روزنامه نگاری بحران فکر کرد

آنا: عملکرد رسانه ها در کشور و به طور کلی ارتباطات بحران در زمان سیل را چگونه ارزیابی می کنید؟

قنبری: با توجه به مطالعات گسترده انجام شده توسط شورای ملی گزارش دهی سیل؛ من می توانم مقایسه ای بین سیل اخیر و سیل سال 2018 انجام دهم. به خصوص که من پوشش رسانه ها را تماشا کردم و می خواستم ببینم آیا گزارش و نتایج هیئت مدیره تأثیری بر رسانه ها دارد یا خیر. به نظر من و بر اساس مشاهده من به عنوان یک ناظر; رسانه ها نسبتا بهتر و موفق تر عمل کردند. این بهبود در نوع اطلاعات را در دوره قبل از بحران شاهد بودیم. رسانه های ملی و برخی رسانه های دیگر نسبت به وقوع سیل زودتر هشدار دادند.

  سرود «سلام فرمانده» تمثیلی از عشق نسل جدید به باورهای دینی است

پیام‌های جمع‌آوری‌شده به‌ویژه گزارش‌های سازمان هواشناسی نسبت به سال ۱۳۹۷ دقیق‌تر و ظریف‌تر بوده و به‌عنوان مثال آدرس بحران، شدت بحران و دستورالعمل‌های مربوطه را به‌صراحت اعلام کرده‌اند. اما با بازگشت به همان مشکل اختلالات ارتباطی، او همچنان نقاط ضعفی داشت. این ضعف و مشکل به مشکل بزرگتری به نام روزنامه نگاری بحران برمی گردد. روزنامه نگاری بحران مقوله ای است که در کشور ما باید مورد توجه قرار گیرد. ما هنوز چیزی به نام روزنامه نگاری بحران نداریم. این شاخه از روزنامه نگاری در دانشگاه های کشور تدریس نمی شود و آن طور که باید در حوزه های ارتباطات و روزنامه نگاری مورد توجه قرار نمی گیرد. در چنین شرایطی بازنمایی رسانه ای نیز بر اساس نوع آزمون و خطا است.

سیل های اخیر الگوی تفکر مردم در مورد خشکسالی را به چالش کشیده است

آنا: با توجه به مسئولیت خود در قبال کارگروه اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای شورای ویژه گزارش ملی سیل، لطفاً درباره نقش و وظایف این شورا توضیح دهید.

قنبری: کمیته ویژه گزارش ملی سیل یک تجربه ویژه در سراسر ایران بود. تقریباً می توان گفت چنین سابقه ای برای تشکیل کمیسیونی با این عظمت برای بررسی ابعاد مختلف یک بحران وجود نداشته است. بیش از 700 معلم و پژوهشگر برجسته کشور در این کمیته حضور داشتند و شرکت داشتند. 15 کارگروه در این هیئت از زوایای مختلف از جمله فنی، مهندسی، زیرساختی، اقتصادی، محیط زیستی، کشاورزی، تجاری و اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای به مشکل نگاه کرده اند.

درک ریسک بسیار مهمتر از خود ریسک است. در سیل امامزاده داود هیچکس نفهمید که چنین خطری 20 یا 30 کشته برجای می گذارد و امامزاده را ویران می کند.

در کارگروه اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای به یافته های مهم و قابل توجهی رسیدیم. ما درس های آموخته شده از سیل را در زمینه های اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای به وضوح بیان کرده ایم و گزارش های مربوط به آن موجود است. ما چندین درس آموخته ایم که به برخی از مهم ترین آنها اشاره می کنم. به عنوان مثال یکی از یافته ها بحث حاکمیت پارادایم خشکسالی در اذهان مسئولان، تصمیم گیران، مردم و رسانه ها بود. این پارادایم خشکسالی به گونه ای در ذهن ما نهادینه شد که هیچکس تصور نمی کرد سیل به این بزرگی رخ دهد. ما هنوز هم حاکمیت پارادایم خشکسالی را داریم و در سیل آخر هم وجود داشت. دو سال است که همه روزنامه ها، اخبار، گزارش ها، جلسات و حتی بیلبوردهای سطح شهر از خشکسالی صحبت می کنند. این مشکل منجر به نهادینه شدن پارادایم خشکسالی شد.

  ثبات قیمت مرغ و تخم مرغ پس از یک سال

موضوع مهم دیگری که به آن دست یافتیم؛ موضوع درک ریسک است. درک ریسک بسیار مهمتر از خود ریسک است. ادراک خبر به این اشاره دارد که شنونده، تصمیم‌گیرنده یا سیاست‌گذار تا چه حد موضوع را درک می‌کند و تا چه حد تصور درستی از میزان ریسک دارد تا بتواند بر اساس آن تصمیم بگیرد. مثلاً در سیل امامزاده داود هیچکس این درک را نداشت که چنین خطری 20 یا 30 کشته برجای بگذارد و امامزاده را ویران کند. بنابراین اختلال در فهم اخبار در همه سطوح قابل مشاهده بود.

موضوع دیگر آسیب های روحی و روانی ناشی از بحران سیل است. ناتوانی روانی مقوله ای متفاوت از ناتوانی است. منظور از خسارات، خسارات مادی و فیزیکی قابل جبران است. در حالی که آسیب های روحی و روانی مقوله ای طولانی مدت است که معمولا نادیده گرفته می شود. در کارگروه «اجتماعی، فرهنگی و رسانه ای» به این موضوع پرداختیم که در بحران عمدتاً بر آسیب های مادی متمرکز است. مثلا بلافاصله قول می دهند که چند میلیارد تومان برای بازسازی جاده ها، پل ها و منازل تخصیص داده شده است. از سوی دیگر به آسیب های روحی و روانی وارده به جامعه سیل زده توجهی نمی شود. در حالی که این آسیب‌ها مهم‌تر و طولانی‌مدت هستند و نیاز به توجه مداوم دارند. بنابراین اعلام کردیم که به روانشناس و درمانگر در کنار تمامی خدمات امدادی، نجات و درمانی نیاز داریم.

ارتباطات بحران؛  حلقه مفقوده مهم در مدیریت بحران کشور/ خرابی و قطعی سیستم ارتباطی موجب غافلگیری در بحران می شود

نیاز کشور به اقناع و جلب مشارکت عمومی در زمان بحران

چهارمین درسی که از سیل آموخته شد، موضوع روزنامه نگاری بحران است که قبلاً به آن پرداختم. اگرچه کشور ما در بحران است، اما این مقوله همچنان مورد بی توجهی قرار دارد. اطلاع رسانی فقط ارائه آمار نیست. ارتباط زمانی ایده آل است که بین همه ذینفعان گفتگو وجود داشته باشد. این به معنای تشکیل گفت‌وگوی عمومی بین دولت، نهادهای رسمی، جامعه مدنی، فعالان اجتماعی، افکار عمومی و مردم آسیب‌دیده از بحران است. در واقع از رژیم اطلاعات یک جانبه خارج شویم و به سمت شکل گیری یک نوع گفت وگوی عمومی در شرایط بحران پیش برویم.

نکته دیگری که می توان از تجربه سیل سال 1377 و داشبورد اشاره کرد. جای خالی تحلیلگران علوم اجتماعی و علوم ارتباطات در مدیریت بحران وجود دارد. شاید مدیران خوبی داشته باشیم. اما ما ارتباطات حرفه ای نداریم. این مدیران خوب لزوماً ارتباطات حرفه ای نیستند. ما واقعاً باید متقاعد کنیم و مشارکت عمومی را جلب کنیم. به همین دلیل لازم است فعالان حوزه علوم اجتماعی و ارتباطات را در ساختار مدیریتی بپذیریم و از فرصت های آنان برای مدیریت بهتر بحران حمایت کنیم.

انتهای پیام/4144

دیدگاهتان را بنویسید